Ekonomide Aklar Ve Karalar (Pandemi Sonrası Türkiye Ekonomisi)

Dünyada ve Türkiye’de 2021 yılı kimi zaman iyi kimi zaman da kötü gelişmelerin yaşandığı etkileyici bir dönem oldu. Covit 19 salgını nedeniyle yüzbinlerce insan hayatını kaybetti. Ancak, ülke yönetimlerinin sıkı önlemleri, aşı kampanyaları ve kapalı yaşam nedeniyle hastalığın ve ölümlerin azalması sağlandı. Ekonomiler büyük sıkıntı içinde oldular, iş ve sanayi uzaktan yönetilmeğe başlandı ve sosyal yaşam olağanüstü kısıtlandı. Her alanda çok yeni dijital uygulamalar başladı. Yılın son günlerinde, eski günlere dönüleceği haberleri ülke yöneticileri ve toplumları umutlandırdı.

Yılın sonundan itibaren  önceki yılın ekonomik parametreleri açıklanmaya başlandı. Dünya ekonomilerinin umut vermeyen parametrelerinin başında işsizlik, enflasyon, artan temel gıda fiyatları ve pahalılaşan enerji geldi. Ülke merkez bankalarının bu sorunları çözmek için yaptığı finansal destekler sık sık gündem oluşturdu.

Türkiye ekonomisi için ilk olumlu parametre 3 ocak 2022 günü açıklanan ihracat rakamları oldu. Bölgesel ve küresel sorunlara karşın Türkiye’den 225 milyar 368 milyon dolar ihracat bir rekordu. Ne var ki aynı gün açıklanan bir diğer parametre hiç de olumlu değildi. Pandeminin, artan gıda fiyatları ve enerjinin büyük etkisiyle 2021 enflasyonu yüzde 36.08 ile halkın moralini olumsuz etkiledi. Öyle ki daha sonra açıklanan aylık enflasyonlar da yüksek çıkınca TCMB dahil bu konuda yetkili/sorumlu kurumlar 2022 enflasyon tahminlerini yukarı doğru revize etmek zorunda kaldılar. Ünlü Amerikan yatırım kuruluşu Morgan Stanley Türkiye’nin yıl sonu enflasyon tahminini, yüzde 38.8’den %46.1’e yükseltti ve büyüme tahminini de %3.5’ten %3’e düşürdü. Söz konusu açıklamalardan kısa bir süre sonra TCMB beklenti anketinde 11 mart günü enflasyon tahmini yüzde 40.47 oldu. Aslında ekonomilerdeki gelişmeler ve üretici fiyat endeksinin (Yİ-ÜFE) 2021 yılında yüzde 79.89 olduğu gerçeği karşısında söz konusu tahminlere şaşırmamak gerek.

Türkiye Ekonomisi’nin 2021 yılı ikinci önemli ve olumlu parametresi 28 şubat 2022 günü açıklanan büyüme rakamları oldu. TUİK tarafından açıklanan bültende yer alan verilere göre, ülkemizin 2021 gelir düzeyinin sonuçlarını şöyle özetlemek mümkün;

Türkiye Ekonomisinin Büyüklüğü :(TR) 7 trilyon 209 milyar

Türkiye Ekonomisinin Büyüklüğü :(Dolar) 802 milyar 678 milyon

2021 yılı büyüme oranı: %11

Kişi Başına Milli Gelir (KBMG) : 9 bin 539 dolar

Ekonomide yüksek büyümede ihracatın ve vatandaşın yüksek tüketimi etkiil oldu. 2021’deki büyümede imalat, inşaat, finans ve sigorta ile tarım sektörleri eksi katkı verdiler. Ayrıca gerek GSYH ve gerekse KBMG verilerinin son yıllardaki gelişmelerine bakıldığında “rekor” olarak sunulan büyümenin olumlu olup olmadığını tartışmaya açmak gerekir.

Türkiye’nin milli geliri 2013 yılında ilk kez 800 milyar doları aşarak 820 milyar dolara yükseldi ve TL olarak da 1 trilyon 561 milyar TL oldu. Kişi başına milli gelir ise 10782 ile bugünkünden değerliydi. Dolayısıyla aradan geçen 10 yılda GSYH hala aynı düzeyde ve KBMG’de ise gerileme yaşanıyor.

GSYH, BÜYÜME VE KBMG (1991-2018)

YIL	GSYH (Milyar Dolar)	KBMG (Dolar)	BÜYÜME	YIL	GSYH (Milyar Dolar)	KBMG	BÜYÜME
1991	150.1	2.661	%0.3	2007	648.6	9.333	%4.7
1992	158.1	2.750	%6.4	2008	742.0	10.436	%0.7
1993	178.7	3.065	%7.6	2009	616.7	8.590	%-4.7
1994	132.3	2.169	%-6.0	2010	735.8	10.079	%8.9
1995	170.1	2.794	%8.1	2011	773.9	10.446	%8.8
1996	183.6	2.947	%7.5	2012	786.2	10.504	%2.2
1997	194.0	3.046	%8.0	2013	821.9	10.782	%4.2
1998	270.9	3.171	%3.8	2014	800.0	10.404	%2.9
1999	247.5	2.936	%-3.4	2015	719.9	9.261	%4
2000	265.3	2.985	%6.8	2016	869.7	10.807	%2.9
2001	196.7	2.103	%-5.7	2017	800.0	10.507	%7.4
2002	230.4	2.598	%6.2	2018	797.0	9.632	%2.9
2003	304.9	3.383	%5.3	2019	761	9.990	%1.3
2004	390.3	4.171	%9.4	2020	717	8.597	%1.62
2005	481.4	5.008	%8.4	2021	802.6	9.539	%11,45
2006	526.4	5.482	%6.9

Kaynak: Tüik (Veriler yazarlar tarafından düzenlenmiştir)

Büyümenin dolar bazında on yıl sonra aynı seviye olmasının ekonomide bazı olumsuzluklar yaşandığının göstergesidir. Örneğin TL olarak hesaplanan GSYH geçen yıl 2013’le kıyaslanmayacak ölçüde kurla hesaplanmıştır. Keza enflasyonun düşük olması ve kurun güçlülüğü reel satınalma gücünü desteklemektedir. Bilindiği gibi gezi olaylarıyla 2 TL’ye çıkan dolar kuru 2013 yılının ilk günlerinde 1.70 TL düzeyindeydi.

Asıl büyük olumsuzluk hane halkkı harcamalarındaki artışta görülmektedir. 2021 yılının son çeyreğinde yüzde 21.3 büyüyen hane halkı harcamaları 2021’in genelinde büyümeye yüzde 8.94 katkı sağlamıştır. Bu katkı tarımdan, inşaattan, finans-sigortadan, gayrimenkulden ve Devletin tüketiminden fazladır.

2021’DE BÜYÜMEYE KİM NE KADAR KATKI VERDİ
	Artış (%)	Etkisi (Puan)
ÜRETİM
Tarım	-2.16	-0.14
Sanayi	16.58	3.26
İmalat Sanayi	17.20	2.78
İnşaat	-0.95	-0.06
Hizmetler	21.12	4.62
Bilgi-İletişim	20.22	0.67
Finans-Sigorta	-8.96	-0.47
Gayrimenkul	3.50	0.29
İdari Destek Hiz.	17.28	0.84
Kamu Yönetimi	7.02	0.75
Diğer Hizmet	20.26	0.42
Vergi-Sübvansiyon	0.94	0.11
HARCAMA
Vatandaşların Tüketimi	15.10	8.94
Devletin Tüketimi	2.08	0.30
Toplam Yatırımlar	6.37	1.67
İhracat	24.87	5.30
İthalat	1.99	-0.44
Stoklar	-	-4.77

Kaynak: 1 Mart 2022 Hürriyet Gazetesi, Neşe Karanfil Köşe Yazısı

Özetle, rekor büyümenin gerçek yüzü ekonominin sağlıklı kaynaklarla büyümediğini göstermektedir. Üstelik 2022 yılı için temel gıda maddeleri başta olmak üzere enerji fiyatlarının ve sanayi hammaddelerinin pahalılaşacağı göz önüne alındığında fazla umutlu olunamıyor. O nedenlede özel koşullar –Hane halkı harcamaları başta olmak üzere-  nedeniyle elde edilen yüksek büyüme, sağlıklı harcamalar ve gelirden kaynaklanmamaktadır. Yazımızın başında değindiğimiz ABD kuruluşu Morgan Stanley de bu nedenlerle 2022 büyüme tahminini yüzde 3.5’ten %3’e düşürmüş bulunuyor.

Dünya ekonomisinde pandemi kaynaklı olsa da (Bugünlerde Rusya-Ukrayna krizi de eklendi) geçen yıl bir kriz yaşandı ve türbülansları sürecek. O nedenle de ekonomi politikasının enflasyon (pahalılık), döviz ve kur piyasaları, ödemeler dengesi (cari fazla beklenilirken bu yıl cari açığın artacağı anlaşılıyor:  ocak 2022 cari açığı 7.11 milyar dolar) enerji politikası, yatırım ve tüketim gibi alanlarda çok iyi yönetilmesi gerekiyor.

Yayın Yeri: Dünya Gazetesi

Yayın Tarihi: 26 Mart 2022

Yazar:

Şerif Yüksel

Raif Bakova

Yayın Linki: https://www.dunya.com/kose-yazisi/ekonomide-aklar-ve-karalar-pandemi-sonrasi-turkiye-ekonomisi/653039